ECOLOXÍA RELIXIOSA

imagenO noso planeta necesita urxentemente unha nova forma de habitalo, require redifinir o progreso, acelerar a transición enerxética e, sobre todo, potenciar a educación ecolóxica. Todos estos desexos aparecen reflectidos na Laudato sí do papa Francisco.

A preocupación pola educación ambiental que xurde nos anos 60 no Cumio da Biosfera e posteriormente se desenvolve no protocolo de Tbilisi comeza a dar froitos. Nos membros máis lúcidos da nosa sociedade apréciase unha conciencia ecolóxica que se cuestiona constantemente  o tipo de mundo que debemos deixar aos que nos sucedan, aos nenos que están a medrar. Para moitos a conciencia ecolóxica e case unha relixión cuxa única moral é o amor a natureza. Nesta nova relixión tamén hai ceo e inferno, premio e castigo,  segundo nos comportemos con ela, como xa enunciara Lovelock na súa famosa teoría de Gaia.

O castigo é para os que contaminan as fontes e as  esgotan, os que matan o solo a base de biocidas, os que fan  o aire irrespirable cuspindo fume, os que lle pegan lume ó monte, os que acaban coa Árnica montana emponzoñando os lameiros con xurros ou que afogan as píntegas dos humidais con deterxentes fosfatados. Cada especie que se extingue é un anticipo do que lle agarda á especie humana ó final desta apocalipse ecolóxica na que estamos inmersos.

Os ateos actuais non ven o cambio climático, apadriñan os transxénicos, convidan as especias alóctonas, sobreexplotan os recursos, aniquilan os hábitats,  practican un capitalismo salvaxe sen importalle as consecuencias.

En fronte, a ecoloxía postula unha idiosincrasia baseada nun compromiso de salvación planetaria  sustentado na educación e na comunicación. O Paraíso so será posible se o home camiña en paralelo coa natureza,  deixando que o deus sol se faga azucre, que se mesture co aire limpo da atmosfera, que encamiñe a auga ata as fontes, e que esta auga volte ó mar donde un día comezou a xerminar a vida a partir da espiritualidade das bacterias.

 

CRISPR-Cas9. O DESCUBRIMENTO DO ANO 2015

imagen

Os humanos levamos moitos anos manipulando xenéticamente  a outros seres vivos, a través de cruces entre animais e plantas. Ata fai pouco cambiar un simple xen era moi custoso e técnicamente complexo.

Acaba de inaugurarse unha nova era na Enxeñaría Xenética, coa aparición dunha novedosa ferramenta capaz de editar ADN e borrar xenes defectuosos, copiar xenes sanos e pegalos directamente no ADN, e todo elo de xeito fácil, rápido, barato e sobre todo, altamente preciso.

Dúas científicas, Enmanuele Charpentier e Jennifer Doudne foron quen de crear este sistema de edición xenética capaz de”converter en barato un proceso moi difícil” e que está enamorando a investigadores de todo o mundo. A sinxeleza desta técnica  é tal que se considera que as súas descubridoras pronto recollerán o premio Nobel.

Esta ferramenta consta de dous  compoñentes básicos: un fragmento de ARN que serve de guía para identificar o fragmento de ADN que se quere editar, e un enzima que o corta e pega. Ten a  súa orixe nun sistema de defensa das bacterias, que usan o CRISPR para integrar o material xenético dos virus que lle atacan e gardalo no seu propio ADN para recoñecelo e usalo nunha próxima infección. Cando o virus volve, coa mostra almacenada na súa base de datos de”virus perigosos”, a bacteria envía o ARN ata o virus que é liquidado nun intre.

Con esta tecnoloxía podemos reproducir unha mutación calquera causante dunha enfermidade nun rato ou nun mono, editala e podemos ter ratos ou monos avatares dun paciente e estudiar neles qué pasa con esa variación xenética para tratala nunha persoa en concreto. Nun futuro relativamente cercano servirá para curar enfermidades cuxa causa xenética se coñeza e que ata agora eran incurables. Xa se está traballando con esta tecnoloxía en enfermidades como a Corea de Huntington, Síndrome de Down, anemia falciforme, Sida ou cegueira conxénita.

Esta tecnoloxía tamén carrexa implicacións éticas pois permite manipular facilmente embrións e xerar individuos “á carta”. Agarademos cós científicos deriven o seu traballo polo camiño axeitado.

 

O ESQUELETO MÁIS FAMOSO DO MUNDO

imagenAproveitamos este post para solapar histoloxía con evolución. Cando falamos de osteoblastos, osteocitos, osteonas, coláxeno, … estamos a refe

As funcións dos esqueletos non son so facer de soporte ou protexer órganos vitais, senón que tamén son almacén de calcio, xeradores de sangue e parte activa na locomoción. E de locomoción precisamente imos a falar.rirnos ós ósos, os  órganos constituíntes dos esqueletes da maioría dos vertebrados.

Hai un esqueleto, unhs ósos que sobresaen entre os demáis. É o dun Australopithecus afarensis que apareceu no val de Afar (Etiopía) unha mañá dun domingo de novembro de 1974. O seu descubridor, Donald Johanson pareceulle boa idea porlle o nome de Lucy pois naquel momento sonaba na radio unha famosa canción dos Beatles titulada Lucy in the sky with diamonds.

Johanson atopou en sedimentos de 3,2 millóns o 40% dun esqueleto dun homínido adulto -tiña moas do xuízo e ósos soldados- duns 30 kg de peso e 1,1 m de altura e, sorprendentemente,  cos pés arqueados e a pelve distinta da dos primates. Pronto se percatou que camiñaba ergueita e Lucy acababa de deixar a seguridade das árbores para asegurarse un lugar privilexiado na historia da evolución humana.

Os seus restos descansan no Museo Etíope de Historia Natural en Addis Abeba nunha cámara de seguridade sin acceso ó público.

Lucy non viviu soa, compartiu o val de Afar con outros homínidos que foron presentados en sociedade en maio de 2015 pola revista Nature, o Australopithecus deyiremeda, que aparece tan so a 35 km do lugar onde se atopou a Lucy, e que demostra que máis dunha especie de homínidos conviviron no tempo.

Se nos centramos na historia, o máis importante que fixo Lucy foi poboar a imaxinación e os sonos de moitos xóvenes e investigadores que, durante estos 41 anos, conseguiron dar un pulo sen precedentes na percura das orixes máis profundas do ser humano.

 

PEROVSKITA: ENERXÍA FOTOVOLTAICA LOW COST

imagenNo tema da estrutura da terra que estamos a ver falamos que a unha profundidade aproximada de 670 km o mineral que forma o manto chámase perovskita, un óxido de titanio e calcio que pode chegar á superficie debido aos movementos tectónicos. Coñecida dende hai uns 150 anos, ninguén se percatara ata hai pouco tempo -próbase por primeira vez no ano 2009- da súa gran capacidade para absorver enerxía solar.

A perovskita é un novo material do que todo o mundo fala pois as células fotovoltaicas que se obtén dela son moito máis baratas cás actuais feitas de silicio xa que, cun espesor  de menos dunha micra, son tan eficientes na absorción de luz como o silicio cun espesor de 180 micras, polo que permiten reducir custos de produción da enerxía solar nun 80%.

As enerxías limpas, a pesar de ser sostibles e ecolóxicas, teñen un elevado custo xa que a tecnoloxía empregada é cara, e os prezos son moi superiores aos das enerxía fósiles, polo que non poden competir con elas. Nembargantes, esto podería cambiar no caso da enerxía solar grazas ao uso da perovskita.

Outra  particularidade deste material é a súa gran flexibilidade,  transparencia, lixeireza e firmeza e, debido ó mínimo espesor requerido para capturar enerxía solar que necesita, pódese aplicar  en forma de sprai convertendo calquera superficie nun panel solar; incluso as células de silicio melloran nun 20% o seu rendemento ao seren rociadas con perovskita.

Xa se poden atopar mochilas ou cubertas para iPad rociadas con este material que permiten obter enerxía eléctrica portátil.

Por certo, en Galicia temos xacementos deste mineral. Aparece na mina da Franqueira en Pontevedra ou en Ourense na das Sombras, no concello de Lovios.

 

A MOLÉCULA MÁIS CONDECORADA DA HISTORIA

pingas de colesterolEstamos a ver no primeiro tema de Cultura Científica a importancia do método científico para chegar a resultados que se poidan repetir e comunicar de xeito uniforme. O traballo dos científicos require intuición, esforzo, paciencia, experimentación, inxenio, creatividade e, as veces, un chisco de sorte (lembrade a serendipia).

Este post fala do descubrimento do colesterol, un esteroide vital para as membranas celulares pero un mal aliado para a saúde cardiovascular.

Na percura de coñecementos sobre esta molécula deixaron moitos científicos parte da súa vida, entre eles trece Premios Nobel. En 1908, un investigador ruso chamado Alexander Ignatowski descubriu que ao alimentar a coellos con dieta rica en proteínas animáis (leite e ovos) aparecían unhas placas nas arterias  iguais as que desenvolven as persoas aqueixadas de arterioesclerose. Ignatowski foi o primeiro en inducir arteriosclerose nun animal de experimentación e supuxo que a doenza estaba causada polas proteínas do leite e dos ovos (albúmina e caseína). Estaba engañado.

Os traballos de Ignatowski non pasaron desapercibidos para un xoven patólogo ruso, Nikolai Anichkov, que en 1913 repite o experimento cunha pequena modificación: separa aso coellos en tres grupos distintos. No primeiro grupo aliméntase con líquido muscular, o segundo con claras de ovo e o terceiro con xemas.  Resultou que so apareceron placas arterioescleróticas nas aortas de coellos que comeran xemas.. Anichkov foi o primeiro en demostrar que os lípidos e non as proteínas son os responsables a aparición das placas branco grisáceas na aorta, semellantes as observadas nos humanos falecidos por problemas cardiovasculares.

Este foi un exemplo de cómo o erro dun científico pode ser o punto de partida doutro. O descubrimento de Anichkov non sería posible se Ignatowski non se equivocara.

 

PAPEL PEDRA

imagenDentro dos materiais de orixe biolóxica atópamos o papel, que xa usaban os chineses aló polo século II e que actualmente elabórase a partires de pasta de celulosa procedente da madeira. Para o proceso de fabricación cómpren grandes cantidades de auga quente á que se lle engaden substancias químicas como a sosa ou blanqueantes como o dióxido de cloro. Debido a todo isto, é moi importante non consumir papel de forma innecesaria e posibilitar a súa reciclaxe.

Recentemente a empresa taiwanesa  Lung Meng Tech Co patentou un substituto do papel vexetal coñecido como papel pedra elaborado con carbonato cálcico (80%) e resina de polietileno (20%). Dito papel non precisa auga nen madeira e, ademáis, é de cor branca de xeito natural, polo que non necesita cloro para blanquealo.

Outras das súas vantaxes fronte ó papel convencional son:

- Consómese un 50% menos de enerxía na súa elaboración.

- 100% reciclable.

Fotodegrádase entre 3 e 9 meses ao sol.

- Cando se incinera emite un 50% menos de dióxido de carbono que o normal.

- Resiste á auga (pódese escribir mergullado), non absorve a graxa nen o aceite (ideal para etiquetas autoadesivas ou manteles).

- Non o atacan os fungos.

- Gran resistencia á rotura e tacto suave pois non ten fibras.

Comercializado en España pola empresa EmanaGreen xa o podemos atopar en cadernos, bolsas de comercios e incluso en cartas de restaurantes famosos.

Este novo aproveitamento dos recursos minerais non enerxéticos como substituto do papel pode ser un gran aliado dos bosques e do medio en xeral.

 

TODO VALE

imagenEstamos afeitos a falar  a miúdo das “3R” como estratexia para conservar o medio e, o mesmo tempo, como forma de valorizar os residuos que producimos nas nosas actividades cotiás. O lixo é rendible.

Recentemente apareceu publicado na revista médica New England Journal of Medicine un estudio  que nos amosa a gran utilidade que presentan en medicina -en concreto nos transplantes-  un tipo de residuos que ata agora consideramos noxentos, os residuos fecais. Este estudio suxire que transplantar as feces dun doador san a unha persoa que padece unha infección recurrente, pode ser máis eficaz que tratala con antibióticos.

Do mesmo xeito que no seu momento coas sambesugas se purificaba o sangue, ou con vermes se limpaban feridas, o uso de feces xa ven referida na China do século VI na que membros da dinastía Ming utilizaban feces para o tratamento de enfermidades abdominais como a diarrea severa, febre e vómitos; tamén forma parte do vademecum dos indíxenas sudamericanos.

O método consiste en recoller deposicións de individuos sans -en EEUU creouse o primeiro banco de excrementos humanos e pagan unhs 40 dólares  por deposición-, unha vez purificados e mesturados con leite e soro, as feces do doador son introducidas polo colon mediante colonoscopia, ou polo nariz, con axuda dunha sonda nasofarínxea común.

A finalidade deste transplante e reconstruir a homeostase microbiana normal do intestino, repoboando con bacterias boas dos excrementos  do doador o intestino do paciente, para acabar con infeccións que causan diarreas, dor abdominal, febre, sanar úlceras intestinais, colite, estrenximento crónico…, e, nun futuro para tratar desórdenes  metabólicos como a obesidade ou o síndrome de colon irritable.

Ata o momento non hai reservas de feces en España e o que se fará nos primeiros transplantes é pedirlle á familia do enfermo, pais, irmáns, que fagan a donación.  Así todo queda en familia.

 

A ORELLA DE DARWIN

imagenÉ curioso que despois de millóns de anos aínda manteñamos parte do xenotipo dos nosos antepasados primates. Existen órganos con función descoñecida, polo que supoñémos que foron órganos que co paso do tempo e o traballo da “selección natural” quedaron como pegadas do pasado, son o que hoxe chamamos órganos vestixiais.

Robert Wiedersheim publicou en 1893 unha lista de 86 órganos que nos humanos carecían de función coñecida. Entre eles atópanse a pel de pita, a moa do xuízo, o apéndice, o coxis, os pezóns nos machos, os músculos nas orellas…, e o tubérculo de Darwin.

Este último é un engrosamento cartilaxinoso do borde da orella que foi descrito por primeira vez por Darwin no seu libro O descenso do home. Suponse  un vestixio da orella apuntada que posúen a maioría dos mamíferos que lle permitía detectar sons lonxanos e incluso articularse sobre a apertura da orella para protexelo tímpano.

Posúeno o 10,4 % dos humanos, aparece nunha o nas dúas orellas e débese a un xene autosómico dominante.

 

HAI UN GALEGO NA LÚA

imagenNo intento de clarexar un pouco máis o misterio do universo en expansión actual  botamos man, entre outros, do astrofísico e sacerdote belga George Lemaître que foi quen de rexeitar o exposto por Einstein (a famosa “constante cosmolóxica” que mantiña o universo estático). A súa idea do universo en expansión sería corroborada posteriormente co descubrimento da “radiación de fondo de microondas“.

O título deste post fai referencia a que hai un cráter na Lúa que leva o nome dun ilustre galego, Ramón María Aller, astrónomo, botánico, climatólogo e gran divulgador do universo nado en Lalín en 1878 e considerado o pai da Astronomía en Galicia e referente mundial na materia.

Era un home curioso que tiña como única aspiración o coñecemento e a súa afición pola astronomía xurde cando a súa aboa lle regala un anteollo de 75 mm co que facía observacións dende unha fiestra no Seminario de Lugo onde foi seminarista ata que  se doctorou en Teoloxía e foi ordeado sacerdote en 1900. Ramón nunca deixou de aprender, chegando a dominar dez idiomas e foi o introductor en España do estudio das estrelas dobres, das que chegou a descubrir catro ao longo da súa vida.

Pero era, por riba de todo un cura, un home de Iglesia (dicia misa tódolos días) para o que, o mesmo que Lemaître, a ciencia e a relixión son dous camiños distintos e complementarios que converxen na verdade.

Coñeces outros científicos famosos que cultivaran a vocación científica e relixiosa simultáneamente?

 

O MESTRE VENUS

imagenNo tema que estamos a desenvolver sobre o Universo falamos da orixe dos planetas segundo a hipótese nebular. Ésta dinos que os planetas interiores como Venus e a Terra fórmanse fai uns 4.500 millóns de anos na mesma zona da nebulosa solar comprimida trala explosión dunha supernova, e, polo tanto debían estar formados polos mesmos ingredientes; comparten, ademáis, outras características polas que as veces se consideran planetas xemelgos como o tamaño e a súa  atmosfera con fenómenos meteorolóxicos.

Hoxe son moi diferentes. Venus é un inferno a 460º de temperatura na superficie (todas as naves que atravesaron a atmosfera quedaron abrasadas, fundidas ou aplastadas pola presión atmosféria)   e sen auga. Nembargantes a Terra é un planeta con auga e vida. O porqué desta diferenza sigue sendo un enigma pero intentarei mostrar as causas que aportan os científicos actuais.

Fai 4.000 millóns de anos probablemente Venus tivera grandes océanos de auga líquida. Pero ao estar máis cerca do Sol ca Terra (108 millóns de kilómetros frente a 149 millóns de kilómetros do noso planeta) a evaporación facía que a atmosfera se enriquecera en vapor de auga (principal gas de efecto invernadoiro). Os raios solares romperon as moléculas de auga en osíxeno e hidróxeno. O hidróxeno abandona o campo gravitatorio de Venus e o  osíxeno mestúrase co carbono que sae dos abundantes volcáns que existen na superficie de Venus (a cartografía de Venus debémoslla a sonda Magallanes que orbitou durante anos por riba das nubes usando un radar cuxas sinais atravesan a atmosfera do planeta) formándose inmensas cantidades de dióxido de carbono (outro dos implicados no efecto invernadoiro).

efecto invernadoiro de Venus prodúcese cando a radiación ultravioleta (a que nos queima cando vamos á praia ou o monte) atravesa as nubes de Venus, chega ao solo, e convértese en radiación infravermella, pero agora non pode fuxir cara o espazo exterior (é como unha pota a presión). Esto e a causa de que a temperatura suba e suba.

A temperatura de Venus é especialmente elevada, debido a un factor que aquí na Terra xa nos comeza a ser familiar, o efecto invernadoiro. A Terra é un recén chegado a este tipo de quecemento global, pero Venus é un planeta con experiencia dabondo e deberíamos tomar nota.

Investigar os misterios da atmosfera de Venus, entre eles o colosal efecto invernadoiro, non so interesa aos meteorólogos venusianos. Nos últimos tempos os terrícolas tamén sentimos inquedanza ao plantexarnos se algo parecido ó que pasou alí podía acabar ocorrendo na Terra se o quentamento global que vivimos no noso planeta, debido aos gases de efecto invernadoiro de orixe antrópico,  sigue avanzando sen freo.